مطالعه محور شیرازی به عنوان یک مفصل شهری در دسترسی به بخش مرکزی مشهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی ازچالش‌هایپیشرودرکلانشهرهایامروز دسترسی فضاهایشهریاست؛ امروزه شاهد کاهشکیفیت محیطشهریدربافت مرکزی پایتخت معنوی ایران هستیم. حرممطهرحضرترضا(ع)بهعنوانیکمحدودهخاصشهریزائرانومراجعانبسیاری داردو از پتانسیل‌هایانسانیواجتماعیبالاییبرخوردار استومی‌تواندیکفضایشهریمناسب رافراهمکند،ولی به علت مشکلاتناشیازانواعتداخل‌هاسوارهوپیاده؛ نحوهحضوروحرکتزائریندراینمسیرهاو...چهره این خیابان شلوغ و فاقد ویژگی‌های مثبت هویتی است. هدف از پژوهش حاضر شناخت سازمان بصری رفتاری خیابان و تحلیل مناظر شهری از طریق برداشت گره‌ها و نشانه‌ها در طول محور شیرازی است. مشکلات حرکت پیاده در محور ورود به حرم مطهر مورد مطالعه قرار می‌‌گیرد و پیشنهاداتی جهت ارتقاء کیفیت محیطی و ساماندهی آینده محور داده خواهد شد. این بررسی به صورت موردی در محور شیرازی در شهر مشهد صورت گرفته است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است و برای گردآوری داده‌ها از روش کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی (توزیع پرسشنامه و مشاهده) و نیز مصاحبه و گفتگو با متخصصان فعال در این زمینه انجام شده است. جامعه آماری این تحقیق زائرین و شهروندان حاضر در خیابان شیرازی مشهد می‌‌باشند که نمونه‌ای به حجم 183 نفر با ابزار پرسشنامه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. نتایج حاکی است؛ عدم رضایت‌مندی زائرین و شهروندان در خیابان شیرازی در رابطه با عرضسوارهرووپیادهرو بخصوص در مراسم مذهبی و اعیاد و نیز عدم رضایت در دسترسی‌های شهری به علت عدم رعایت مقررات شهرسازی و معماری؛ اغتشاشبصریوعدمهمخوانیمبلمان؛وجودسدمعبر؛ کیفیتنامناسبپیادهرو و کمبود پار کینگ است و رابطه معنادار آن در بخش زائرین با کمبود فضاهای بازعمومیوسبز در این محور. بنابراین، برای ارتقاء سیمای محور شیرازی باید؛ استفاده از کاربری ترکیبی؛ ساماندهی کاربری‌ها و کانون‌ها با حفظ محوریت حرم مطهر؛ رعایت معماری اسلامی ایرانی؛ تقویت فضا‌های باز شهری و سبز در قالب گره‌های شهری در تقاطع‌ها و ایجاد نقاط مکث از طریق عقب رفتگی بدنه ساختمان‌ها که به هویت خیابان به عنوان یکمفصل شهری کمک می‌‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Detailed pivotal study Shirazi as a city in the Central District of Mashhad access

نویسندگان [English]

  • M. Pooremad
  • M. Ajza Shokoohi
  • M.R Rahnama
  • B. Khakpoor
چکیده [English]

Detailed pivotal study Shirazi as a city in the Central District of Mashhad access

کلیدواژه‌ها [English]

  • street
  • shrine
  • pilgrims
  • Intellectual Capital

مطالعه محور شیرازی به عنوان یک مفصل شهری در دسترسی به بخش مرکزی مشهد

 

چکیده

یکی از چالش‌های پیش رو در کلانشهرهای امروز دسترسی فضاهای شهری است؛ امروزه شاهد کاهش کیفیت محیط شهری در بافت مرکزی پایتخت معنوی ایران هستیم. حرم مطهر حضرت رضا (ع)به عنوان یک محدوده خاص شهری زائران و مراجعان بسیاری دارد و از پتانسیل‌های انسانی و اجتماعی بالایی برخوردار است و می‌تواند یک فضای شهری مناسب را فراهم کند، ولی به علت مشکلات ناشی از انواع تداخل‌ها سواره و پیاده؛ نحوه حضور و حرکت زائرین در این مسیرهاو...چهره این خیابان شلوغ و فاقد ویژگی‌های مثبت هویتی است. هدف از پژوهش حاضر شناخت سازمان بصری رفتاری خیابان و تحلیل مناظر شهری از طریق برداشت گره‌ها و نشانه‌ها در طول محور شیرازی است. مشکلات حرکت پیاده در محور ورود به حرم مطهر مورد مطالعه قرار می‌‌گیرد و پیشنهاداتی جهت ارتقاء کیفیت محیطی و ساماندهی آینده محور داده خواهد شد. این بررسی به صورت موردی در محور شیرازی در شهر مشهد صورت گرفته است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است و برای گردآوری داده‌ها از روش کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی (توزیع پرسشنامه و مشاهده) و نیز مصاحبه و گفتگو با متخصصان فعال در این زمینه انجام شده است. جامعه آماری این تحقیق زائرین و شهروندان حاضر در خیابان شیرازی مشهد می‌‌باشند که نمونه‌ای به حجم 183 نفر با ابزار پرسشنامه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. نتایج حاکی است؛ عدم رضایت‌مندی زائرین و شهروندان در خیابان شیرازی در رابطه با عرض سواره رو و پیاده رو بخصوص در مراسم مذهبی و اعیاد و نیز عدم رضایت در دسترسی‌های شهری به علت عدم رعایت مقررات شهرسازی و معماری؛ ا غتشاش بصری و عدم همخوانی مبلمان؛ وجود سد معبر؛ کیفیت نامناسب پیاده رو و کمبود پار کینگ است و رابطه معنادار آن در بخش زائرین با کمبود فضاهای باز عمومی و سبز در این محور. بنابراین، برای ارتقاء سیمای محور شیرازی باید؛ استفاده از کاربری ترکیبی؛ ساماندهی کاربری‌ها و کانون‌ها با حفظ محوریت حرم مطهر؛ رعایت معماری اسلامی ایرانی؛ تقویت فضا‌های باز شهری و سبز در قالب گره‌های شهری در تقاطع‌ها و ایجاد نقاط مکث از طریق عقب رفتگی بدنه ساختمان‌ها که به هویت خیابان به عنوان یک مفصل شهری کمک می‌‌کند.

واژه‌های کلیدی: خیابان؛ حرم مطهر؛ زائرین؛ پایتخت معنوی؛ الگو‌های رفتاری

 

 

 

1- مقدمه

در لغتنامه دهخدا، خیابان به معنای گلزار ودر فرهنگ ما، خیابان، مکانی مصفا و مفرح و سرسبز می باشد ،امروز، خیابانها، محل تردد اتوبوسها، کامیونها، تاکسی‌ها واتومبیل‌های شخصی و نظایر آن است و دشمن سرسبزی، هوای سالم، آرامش و ... به شمار می روندتا قبل از انقلاب صنعتی، اندازه و تناسبات عناصرشکل دهندة شهر، برمبنای مقیاس انسانی و الگوی جابه جایی‌ها نیز بر اساس حرکت فرد پیاده بود؛(قریب1383 ) به دنبال تفکر مدرنیسم و نقش اتومبیل شخصی از اهمیت فضاهای پیاده در فضای شهری کا سته شد و نتیجه ای جز ازمیان رفتن

سرزندگی و حیات بخشهای مرکزی شهرهااین روند در بر نداشت(عباس زادگان 1383) استاندارد خیابانها در دهه‌هاى 1930 تا 1950 قانونمند شد. در این سالها،روانى تردد وسایل نقلیه از اهداف اصلى طراحى خیابانها قلمداد می‌‌شد گرچه این قضیه همه جا وجود نداشت، اما مشخصه‌هاى پیاد ه روها نیز جزو یکى ازوجوه استانداردسازى خیابانها قرار گرفت در دهة 1990 ، مجدداً ساخت پیاد ه روها در این, شهر اجبارى شد(2007Rivilin)

خیابان مهمترین فضای عمومی یک شهر است بطور کلی امروزه تقریبا در تمامی شهر‌های دنیا وابستگی به ماشین باعث افزایش سطح خیابان در شهر شده است در کشورهای غربی تا 75 درصد به خیابان و اتو بان و... در نظر گر فته می‌‌شود (بحرینی 1384 )خیابان چهار چوب؛ بدنه و ساختار اصلی فرم هر شهر را تشکیل می‌‌دهد و یکی از عوامل تعیین کننده فرم هر شهر شبکه خیابانهای آن است که نمایانگر ارزشهای هویت مند است که در کالبد شهر انعکاس می‌‌یابد خیابانها در حقیقت فضای عمومی شهر هستند که با ایجاد ارتباط بین بخش‌ها و فعالیت‌های مختلف شهر همانند شریان در بدن آن را زنده و پویا نگه می‌‌دارد (بحرینی 1384 )و محیطی متناسب با مقیاس انسانی که با گا مهای افراد پیاده و نه با سرعت تندحرکت وسایط نقلیه موتوری تنظیم شده باشد(تیبالدز، 1385 ) پایه گذار مطالعات بصری در مقیاس شهری کوین لینچ است تعریف او در سیمای شهر بر پنج عامل استوار است «راه»، «لبه»، «محله»، «گره» و «نشانه»، که راه ، ممکن است خیابان باشد، پیاده رو باشد، جاده، خطوط زیرزمینی تراموا و یا خطوط راه آهن باشد . ارتباط راه با سایر عناصر شهر، پیوستگی یا انفصال راه با بافت شهر، ونقش راه در جهت یابی افراد در شهر و ایجاد تصویر از شهر می پردازد؛ خیابان دارای تعریف مشخص و عناصر مشخص و آنچه که مرتبط با نیازهای حسی و یا حتی جسمی افراد است، بطور ذاتی ثابت است، تنها شکل ظهور آن است که متفاوت می گرد؛ به عبارت دیگر وضعی راپیش آورد که پس از دیداری از شهر تصویر یا شناسائی ذهنی شهر بسهولت قابل تجسم باشد؛ تفکیک مناسب قطعات زمین، طراحی منطقی و با کیفیت شبکه‌های دسترسی سواره و پیاده در انطباق با ویژگیهای بوم شناختی وگره‌ها پیش بینی فضاهای جمعی، توجه به عناصری چون لبه‌های شهری و نشانه‌های شهری محلات راهها ،می تواند در دستیابی به سیمای شهری مطلوب و خوانا مؤثر باشد، نقاط شاخص موجود در این منطقه که می توانند چه از نظرذهنی و چه از نظر عینی در سازمان فضایی مؤثر واقع شوند شناسایی شده و مورد توجه قرار گیرند به همین دلیل لزوم طراحی و برنامه ریزی شهری و ساماندهی عناصر کالبدی بیش از پیش در ارتقاء کیفیت سیمای شهری این محدوده مؤثر خواهد بود امروزه خیابانها به علت عدم انطباق با نیازها و خصوصیات الگو‌های رفتاری به صورت محل‌هایی نامن؛ زشت؛ خطر ناک؛ شلوغ و پر سرو صدا و پر دغدغه تبدیل گشته و در بسیاری از نقاط بخصوص در بخشهای مرکزی شهر‌ها حالت بحرانی پیدا می‌‌کند در این راستا با بررسی وتحلیل وضع موجود خیابان شیرازی به سمت حرم مطهر امام رضا (ع) به عنوان یک مفصل شهری و الگو‌های رفتاری زائرین و شهر وندان.......... جنبه‌های بحرانی آن محور از دید عابر پیاده شناخته و روش‌هایی برای ارتقاء طراحی استاندارد جهت رفع تنگناها و بهبود وضعیتهای نامطلوب ارائه گردد .

- هدف تحقیق:

 هدف اصلی از این نوشتار، شناخت سازمان بصری خیابان و شاخصهای رفتاری؛ تاثیر سیما و نمای محور؛ سازمان فضایی و تحلیل مناظر شهری از طریق برداشت گره‌ها و نشانه‌ها در طول محور شیرازی است. در این راستا به بررسی و ارزیابی محور خیابان شیرازی در مشهد پرداخته شده است، جامعه آماری این پژوهش را گروهی از زائران و شهروندان تشکیل می‌‌دهند، از آنجایی که محدوده مطالعاتی در وضع مو جود دارای مشکلات ناشی از انواع تداخل‌ها سواره و پیاده و..... است؛ بنابراین، چالش اصلی در این نوشتار ارزیابی مشکلات حرکت پیاده دریکی ازاصلی ترین محورهای ورود به حرم مطهر است ارائه پیشنهاداتی جهت آینده محور از جمله اهداف این مقاله است.

- پرسش‌های تحقیق:

شاخصهای طراحی و شکل دهی خیابان بر اساس الگوها ی رفتار زائرین و شهر وندان چه است ؟

علت اصلی بروز مشکلات عدم انطباق فضا‌های موجود در خیابان شیرازی به عنوان یک مفصل با نیازها چه است ؟

آیا عدم انطباق فضا‌های موجود بانیازها تاثیر در میزان رضایتمندی زائران و شهروندان داشته است ؟

- فرضیات تحقیق:

 تحقیق حاضر بر این فرض کلی استوار است که شاخصهای پایداری خیابان از طریق استاندارد بودن و تطابق با نیازهای استفاده کنندگان از فضا میسر است از این رو شنا خت و ارزش گذاری عامل‌های شکل دهنده آن، بر نامه ریزان و طراحان را در رسیدن به طراحی فضای مطلوب یاری می‌‌دهد و با طراحی مناسب می‌‌توان بر پیوند افراد و رضایت از محل ترددشان افزود بنابراین، فر ضیات اصلی:

1-                 به نظر می‌‌رسد میزان فضای خیابان در بخش مرکزی مشهد خیابان شیرازی به عنوان یک مفصل شهری مقداری ثابت و محدود مانده در حالیکه نیازهای زائران و شهروندان از آن به لحاظ کمی و کیفی در حال افزایش است.

2-                 به نظر می‌‌رسدعدم انطباق فضای خیابان شیرازی با الگو‌های رفتاری زائرین و شهروندان باعث نارضایتی آنان شده است.

- روش تحقیق

در این تحقیق، تعداد 183 پرسشنامه در خیابان شیرازی به صورت تصادفی و در نقاط مختلفی از این خیابان در اختیار مردم قرار گرفت. فاکتورهای مورد بررسی دررضایتمندی شهروندان و زائرین هم از نظر شرایط وضع موجود و هم از نظر اهمیت کلی مورد ارزیابی قرار گرفتند. لازم به ذکر است که شرایط وضع موجود در 5 سطح بسیار خوب، خوب،متوسط، بد و بسیار بد و میزان اهمیت آن‌ها در 5سطح بسیارزیاد، زیاد، تا حدودی، کم و بسیار کم بررسی شدند.این پرسشنامه‌ها با توجه به هدف و فرضیه‌های تحقیق از نوع خوداظهاری self-administered سؤال بسته است همینطور جهت بررسی ارتباط محدوده‌های سنی مختلف؛ ارتباط جنسیت؛ سطح تحصیلات مختلف و مدت اقامت با هر یک ازعوامل رضایتمندی و همچنین تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از پرسشنامه‌ها برای تعیین مهمترین و کم اهمیت ترین عوامل مؤثر بر رضایتمندی استفاده کنندگان در محیط نرم افزار SPSS انجام شد.

مفاهیم؛ دیدگاه‌ها و مبانی نظری

شاخص‌هایبصری رفتاری خیابان

خیابان‌ها مکان‌هایی هستند که تعاملات اجتماعی و جنب و جوش شهری در آنهابه حداکثر کمی و کیفی خود رسیده، ذهن شهروندان را انباشته از خاطرات جمعی وذهنیتهای مشترک راجع به نوع و چگونگی حیات مدنی می گردانند بنابراین، درتعریف خیابان و منظر خیابان؛ هر فضایی که انسان در آن حضور و با آن رابطه دارد، بسته به اینکه این حضور و رابطه فردی یا جمعی، شخصی یا اجتماعی، کوتاه یا درا ز مدت باشد وساخت معماری فضاهای بیرونی که مردم را به حضور و مصاحبت و تماشا دعوت می کنند، نقش و تاثیر مردم در فضای شهری مانند عنصری طبیعی عاملی است که باید از پویائی زندگی و تغییرات آن شکل گیرد پدیده‌های ادراکی و ذهنی که راههای مختلف ارتباط با محیط کالبدی است بنابراین، پتانسیل یک مکان میزان مطلوبیت محیط برای حضور مردم، زندگی، خرید، ملاقات،گذران اوقات و لذت بردن از آن است (Nosal,2009) . سیمای فضای شهری که به دیده آید و خاطره؛ زیبایی؛ ایجاد کند و از مو لفه‌های تاثیر گذار آن سرزندگی که به عنوان مهمترین مکان زندگی جمعی شهروندان بیش از هرچیزی می بایستی سرزنده باشد؛ استقرار کاربریهای مرتبط با اوقات فراغت و ایجاد تسهیلات در سرزنده نمودن خیابان شهری بسیارکارا است؛ سیاست‌های تشویقی از قبیل اعطای تسهیلات مالی ویژه به مالکین و یا سرمایه گذاران بخش خصوصی و یا درنظرگرفتن تراکم‌های تشویقی در امرساخت و ساز در کاربری‌های مختلط بسیار مهم هستند همچنین سکانسهای خیابان را می توان از طریق کفسازی، مبلمان و نورپردازی و حالت عمومی بدنه‌ها از هم متمایز نمود رواق و یا مسقف نمودن بخشی از پیاده رو و یا بدنه و استفاده از الگوهای ارزشمند تاریخی علاوه بر ایجاد پیوند کلی درطول خیابان زمینه خوبی جهت بروز انواع قرارگاههای رفتاری است مولفه دیگر انعطاف؛ که به عنوان مکانی متراکم از رویدادها و فرصتهای متنوع حیات جمعی نیازمند زمینه ای منعطف است خاطره انگیزی؛در خیابانهای شهری که ابتدانقش انگیزی خیابان شهری به معنای وجود عملکردها و دوم برانگیخته شدن احساسات مثبت شهروندان نگه دارى مناسب محیط در ایجادتعلق به فضا بسیار اهمیت دارد و باید مدنظر قرار گیرد(قرائی، 1382) مولفه ایمنی؛ چون در خیابانهای شهری حضور سواره و پیاده را توأمان داریم و هر دومجاز به حرکت در مسیرهای خود و به صورت دائمی هستند ایمنی پیاده و سواره بسیارمهم خواهد بود قراردادن گذرهای عرضی برای عابر پیاده با نورپردازی و روشنایی مناسب در شب وهمچنین تغییر رنگ یا مصالح این گذرگاهها در فواصل مناسب تا حدودی می تواند این امنیت را برآورده نماید؛ ویژگی محیطهای ایمن از دسترسی و جابجایی آسان،ساختار مناسب برای فعالیتهای مختلف،امکان نظارت و اشراف برای عموم، موجد حس مالکیت ، احترام و مسئولیت،دارای تسهیلات حفاظت فیزیکی و امنیتی وجاری بودن فعالیتهای انسان(صالحی ،1387 )نفوذپذیری؛ فقط مکا نهایی که برای مردم قابل دسترسی باشند، به آنها حق انتخاب می دهند و از عوامل اساسی در دستیابی به مطلوبیت است،(بنتلی و همکاران،1382 ) خوانایی؛ به طور معمول، بخشی از درجات حق انتخابی که به وسیله یک مکان عرضه میگردد با میزان خوانایی آن ارتباط پیدا می کند؛ یعنی مردم تا چه حد میتوانند به فهم یا درک آن مکان نائل شوند(بنتلی و همکاران، 1382)

شاخص‌های عملکردی خیابان که همیشه محل خرید، گردش و محلی برای انجام مراسم فرهنگی و مذهبی و جشنها و سوگواریها بوده است و استفاده کنندگان آن پیاده‌ها؛دوچرخه‌ها؛وسایل نقلیه اضطراری؛ وسایل نقلیه خدمات شهری، وسایل نقلیه موتوری شخصی هستند که دارای فعالیتهای انتخابی، زمانی صورت می گیرد که فرد تمایل به آن داشته باشد و زمان ومکان مساعدت کند؛ مانند پیاده روی برای استفاده از هوای تازه، ایستادن ....( محمد رضا زریونی؛1375) وفعالیتهای اجتماعی که به حضور دیگران در فضای عمومی نیازمند است؛ مانند بازی کودکان؛ انواع فعالیتهای محله ای و فعالیتهای ضروری که اجباری هستند؛ مانند رفتن به مدرسه یا کار، خرید، ایستادن در صف فعالیتهایی است که اغلب با پیاده روی صورت می گیرد. نقاط مبدا و مقصد و همچنین تقاطعها هم دار ای خصوصیت توقف عابران می باشند توقفگاههای بصری و به؛ نقش، تصویر و یا فرمی که از زمینه خود متمایز باشد، موثرترین عامل در بوجود آوردن یک نشانه و تمرکز بصری ‌ها بر نقشه خیابان است نقاط تمرکز بصری و راه‌هائی که آغاز و انتهای آنها معلوم است بیشتر به پیوستگی عوامل مختلف شهر کمک می کنند ومبدا و مقصد خیا بان مهمترین نشانه‌های آن محسوب می شوند هر چه تعداد این عوامل متمرکز در یک نقطه بیشتر باشد، تعداد بیشتری از مردم آنرا بعنوان نقطه مبدا و مقصد به خاطر می سپارند مکان‌های عطف است .

سیمای عینی و ذهنی

خیابان رفتار افراد را با خود متناسب می کند سازمان بصری ارتباط و انتظام حاکم بر مجموعه عناصر و کیفیت‌های بصری و معرف هویت و توانمندی‌های سیما و موجب خوانایی و ارتقاء منظر شده و عناصر آن در نظریه لینچ عبارتند از نشانه‌ها نقاط شاخصی که دارای خصوصیاتی ویژه هستند(نشانه‌های عینی و ذهنی)؛ گره‌ها منظور نقاط و لکه‌هایی شهری هستند که محل تقاطع و برخورد می باشند؛ که در این نقاط می تواند هم جنبه بصری و هم جنبه عملکردی داشته باشد گره‌هاعملکرد یک نشانه برای سیمای آن خیابان را خواهند داشت ، لبه‌ها، عواملی که به نحوی برشی در بافت بوجود می آورند، مانند خیابانهای معمولی که بسادگی قابل عبور نیست، این لبه‌ها نیز می توانند عینی یا ذهنی باشند.، راه‌ها گذرگاهها، اعم از پیاده رو و سواره رو و محله‌ها که در اطراف محور بدلایلی دارای محدوده مشخص ومحسوسی هستند مثلا بدلایل اجتماعی و غیره راه‌ها، گره‌ها، نشانه‌ها و لبه‌ها استخوان بندی تصور ذهنی شهر را بنای نهند (بنتلی و همکاران، 1382)

نقش راههای شهری عبارتند از نقش جایجایی؛ نقش دسترسی؛نقش اجتماعی؛ نقش معماری شهری؛نقش تاثیرات آب و هوایی؛نقش اقتصادی؛ دسترسی اولین پیش شرط طراحی یک فضا ی خوب در شهر امکان دسترسی به آن است و عدم استفاده از آن احساس تعلق را کاهش می‌‌دهد(.لینچ 1984) فرانسیس در سال 1989 سه نوع دسترسی را عنوان کرده که دسترسی فیزیکی، اجتماعی و بصری ودسترسی فیزیکی به فضا ی شهر ی؛ ماننددیوارها،نرده‌ها وتغییر سطح مانع دسترسی معلو لین که یکی از موانع مهم دسترسی حجم ترافیک عبوری است( اپلیارد 1980) دسترسی اجتماعی؛همه طبقات ولایه‌های اجتماعی بایستی قادر به استفاده ازفضاباشندو دسترسی بصری؛ امکان دیده شدن فضا به عنوان