سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری محله‌های شهری در برابر زلزله موردپژوهی: ( بخش مرکزی شهر زنجان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشگاه خوارزمی

چکیده

تاب­آوری در برابر زلزله یکی از مفاهیم بسیار مهم نظری و عملی در مدیریت بحران است. طی چند دهه گذشته، رشد شتابان شهری و توسعه مناطق فرودست شهری (به ویژه در کشورهای در حال توسعه) موجب شده که آسیب پذیری آن‌ها در برابر بحران­هایی با منشاء انسانی و طبیعی بیش از پیش گردد. لذا تاب­آور نمودن جوامع شهری به ویژه محلات فرودست و نابسامان دارای اهمیت خاصی است. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال سنجش و ارزیابی تاب آوری محله‌های مرکز شهر زنجان در چهار بعد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی تحلیلی است. جهت سنجش میزان آسیب­پذیری بخش مرکزی از لحاظ کالبدی از نظر 14 کارشناسان استفاده شده است. نتایج تحلیل گویای آسیب­پذیری بالای کالبد بخش مرکزی شهر زنجان است؛ به طوری که حدود 69 درصد بناها در رده آسیب­پذیری زیاد و 10 درصد در رده آسیب­پذیری خیلی زیاد قرار گرفته اند. همچنین جهت سنجش سایر ابعاد تاب­آوری در بعد مدیریت نهادی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی از نظر ساکنان این بخش استفاده شده است. ابتدا به صورت نمونه­گیری تصادفی سه محله انتخاب و بر اساس فرمول کوکران حجم جامعه نمونه مشخص گردید و میان ساکنان محلات هدف توزیع شد. جهت تحلیل سؤالات پژوهش، آزمون­های پیرسون و رگرسیون بکار گرفته شده است. نتایج تحلیل پرسشنامه نشان می­دهد که میزان تاب­آوری در بخش مرکزی شهر زنجان از نظر این سه بعد مطلوب ناست. همچنین بعد اجتماعی با بیشترین تاثیر می­تواند سبب افزایش تاب­آوری و کمترین تاثیر در بعد محیطی با کاهش آسیب­پذیری در تمامی محلات مورد پژوهش است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Measuring and evaluating urban neighborhood’s resilience against earthquake: the case of Zanjan downtown

نویسندگان [English]

  • S. Zarghami 1
  • A. Teymouri 1
  • H. Mohammadian 1
  • A. Shamaei 2
چکیده [English]

Measuring and evaluating resilience against earthquake is one of the main theoretical and practical concepts in crisis management. During the last few decades, rapid peace of urbanization and development of poor urban area (particularly in developing countries) have led to increased vulnerability of them against crisis oriented from human and natural factors. Accordingly, creating more resilience cities is very important. This paper aimed to measure and analysis Zanjan downtown neighborhoods’ resilience based on four physical, economic, social and managerial dimensions. The 14 expert’s perspectives have been used to physical vulnerability. Results revealed that more than 79 percent of building ranked in high and very high vulnerability. We used resident’s perspectives to measure managerial, economic and social resilience. Three neighborhood were selected based on random sampling and Cochran’s formula was employed to determine sample size. We used Pearson and regression tests to analyze questioners. Finding showed that level of resilience in Zanjan downtown is not favorable. Moreover, social dimension and environmental have highest and lowest impacts on resilience, respectively.
ample size. We used Pearson and regression tests to analyze questioners. Finding showed that level of resilience in Zanjan downtown is not favorable. Moreover, social dimension and environmental have highest and lowest impacts on resilience, respectively.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resilience
  • Earthquake
  • Zanjan downtown.arthquake
  • neighborhood

سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری محله‌های شهری در برابر زلزله (بخش مرکزی شهر زنجان)

 

سعید ضرغامی: دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران*

اصغرتیموری: دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

حسن محمدیان مصمم: دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

علی شماعی: دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

 

چکیده

تاب­آوری در برابر زلزله یکی از مفاهیم بسیار مهم نظری و عملی در مدیریت بحران است. طی چند دهه گذشته، رشد شتابان شهری و توسعه مناطق فرودست شهری (به ویژه در کشورهای در حال توسعه) موجب شده که آسیب پذیری آن‌ها در برابر بحران­هایی با منشاء انسانی و طبیعی بیش از پیش گردد. لذا تاب­آور نمودن جوامع شهری به ویژه محلات فرودست و نابسامان دارای اهمیت خاصی است. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال سنجش و ارزیابی تاب آوری محله‌های مرکز شهر زنجان در چهار بعد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی – تحلیلی است. جهت سنجش میزان آسیب­پذیری بخش مرکزی از لحاظ کالبدی از نظر 14 کارشناسان استفاده شده است. نتایج تحلیل گویای آسیب­پذیری بالای کالبد بخش مرکزی شهر زنجان است؛ به طوری که حدود 69 درصد بناها در رده آسیب­پذیری زیاد و 10 درصد در رده آسیب­پذیری خیلی زیاد قرار گرفته اند. همچنین جهت سنجش سایر ابعاد تاب­آوری در بعد مدیریت – نهادی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی از نظر ساکنان این بخش استفاده شده است. ابتدا به صورت نمونه­گیری تصادفی سه محله انتخاب و بر اساس فرمول کوکران حجم جامعه نمونه مشخص گردید و میان ساکنان محلات هدف توزیع شد. جهت تحلیل سؤالات پژوهش، آزمون­های پیرسون و رگرسیون بکار گرفته شده است. نتایج تحلیل پرسشنامه نشان می­دهد که میزان تاب­آوری در بخش مرکزی شهر زنجان از نظر این سه بعد مطلوب ناست. همچنین بعد اجتماعی با بیشترین تاثیر می­تواند سبب افزایش تاب­آوری و کمترین تاثیر در بعد محیطی با کاهش آسیب­پذیری در تمامی محلات مورد پژوهش است.

واژه‌های کلیدی: تاب­آوری، زلزله، محله­، بخش مرکزی شهر زنجان.

 

 

 

 

1- مقدمه

1-1- طرح مسأله

شهرها سیستم­های پیچیده و متکی به هم هستند که در برابر تهدیدات ناشی از بلایای طبیعی و انسانی آسیب­پذیر می­باشند. ویژگی­های کالبدی و معماری خاص، تراکم بالای جمعیت، سیستم­های زیرساختی فشرده و به هم مرتبط بر آسیب­پذیری بالای شهرها در برابر خطرات زلزله و سیل و طوفان­ها افزوده است. مخاطرات طبیعی موجب می­شوند تا جوامع، برنامه­ریزان و مدیران که در تلاش برای شناخت و مدیریت آن­ها هستند با بسیاری از مشکلات، مسائل و چالش­ها مواجه شوند(Pelling 2003; Gunderson 2010).

وقوع بحران­ها از دیرباز جوامع انسانی را با توجه به ارتباطات پیچیده موجود در شهرها، به صورت گسترده­ای تحت تاثیر قرار داد­ه­اند. در این میان بازسازی، بازگرداندن شرایط پیش از بروز سانحه و همچنین بهبود بخشی به آن، سعی در جبران خسارات مذکور داشته؛ علاوه بر آن درس آموزی از گذشته و برنامه­ریزی­های مناسب با هدف تقلیل آسیب­پذیری کالبدی و حفظ عملکرد حیاتی، جوامع شهری را به سوی تاب­آوری در برابر سوانح سوق می­دهند(فلاحی و جلالی،1392: 6).

در طی یکی دو دهه اخیر با افزایش بحران­ها، تاب­آوری شهرها و مناطق در مقابل مخاطرات طبیعی و انسانی مورد توجه ویژ­ه­ای قرار گرفته است. اگرچه اجتماعات می­توانند برخی از پیامدهای مربوط به مخاطرات را پیش­بینی نمایند ولیکن بسیاری از اثرات ناشناخته و غیر قابل پیش بینی است(Gunderson, 2010). لذا تاب­آوری اجتماعات شهری به عنوان راهکاری جهت برون رفت از بحران دارای اهمیت است. در ادبیات جهانی تعاریف متعددی از تاب­آوری ارائه شده و علی رغم این موضوع روز معتقد است که تعاریف اغلب معنادار نیستند(Rose, 2009: 1). تاب­آوری را میزان استقامت سیستم­ها و توانایی آن برای جذب تغییر و اختلال و در عین حال حفظ روابط میان متغیرهای دولت یا افراد تعریف نمود(Holling, 1973:4). بدون شک درک عوامل موثر بر تاب­آوری شهرها ضمن حفظ حیات بشری، منجر به کاهش هزینه­های اجتماعات به هنگام مخاطرات طبیعی می­گردد. به بیانی شناخت ژرف­تر تاب­آوری برای خلق اجتماعات پایدارتر و ایمن حیاتی است. یکی از فاکتورهای اثرگذار بر تاب­آوری وجود شبکه­های اجتماعی نیرومند است. برنامه­ریزان شهری اهمیت شبکه­های اجتماعی در خلق جوامع تاب­آورتر را به رسمیت شناخته­اند(Healey, 1998:1536). با وجود اینکه شبکه­های اجتماعی منجر به تاب­آوری می­گردند، محیط ساخته شده اجتماعات، پشتیبان و موثر بر بسیاری از شبکه­های اجتماعی است(Rutten, Westlund, & Boekema,2010:867). از طرفی قابلیت سازگاری اجتماع به تغییر یا ظرفیت سازگاری در ارتباط نیرومند با تاب­آوری قرار دارد، انسان­ها به صورت فردی یا جمعی می­توانند بواسطه اثرگذاری و واکنش به تغییر سیستم­ها، موجب تاب­آوری بیشتر گردند(Walker et.al, 2004).

شهر زنجان براساس تقسیم بندی آیین نامه 2800 زلزله ایران در نقطه­ای قرار گرفته است که بالاترین درجه لرزه خیزی را دارد. بافت قدیمی شهر زنجان که عمدتا در بخش مرکزی شهر قرار دارد و عدم توجه لازم در ساخت و سازهای قبلی در این شهر موجب شده است که آسیب­پذیری این شهر در صورت وقوع زلزله زیاد باشد. این بخش با دارا بودن موقعیت اقتصادی، از جمله وجود بازار بزرگ شهر و همچنین بافت­های تاریخی و مذهبی امامزاده ابراهیم، بازار، مسجد جامع، عمارت ذوالفقاری که ارزش هویتی و تاریخی برای کل شهر است. از طرفی بخش مرکزی به دلیل وضعیت نامطلوب از لحاظ کالبدی و محیطی، از جمله کاربریهای ناسازگار، کمبود فضای سبز و پراکنش نامناسب آن، قدمت زیاد و بافت ارگانیک و قدیمی آن، استفاده از مصالح کم دوام در ساخت و ساز و همچنین مشکلات اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی روبه رو است. لذا در صورت وقوع بحران در این بخش اثر آن دوچندان خواهد بود که می­تواند صدمات جبران ناپذیری را بر بخش مرکزی وارد نماید.

2-1- اهمیت و ضرورت

همانند دیگر انواع مخاطره زلزله می‌تواند منجر به اختلال در کارکرد اجتماع و اثرات گسترده انسانی، مادی، اقتصادی و محیط زیستی گردد. این مخاطره همانند دیگر انواع مخاطره به خودی خود منجر به فاجعه نمی گردد بلکه آسیب پذیری بالا و آمادگی اندک جوامع و اجتماعات است که اثرات آن را تشدید نموده و فاجعه به بار می‌آورد؛ بدین سان به تهدید عظیم برای توسعه جوامع مبدل می‌گردد. در این بین، کشور ایران در بین ده کشور آسیب پذیر در برابر بلایای طبیعی (امینی، 1384: 10) قرار گرفته و بیش از 90 درصد شهرهای کشور در برابر زلزله ای 5/5 ریشتری آسیب پذیرند (عکاشه، 1383: 459). به طوری که، بر پایه آمارهای رسمی 25 سال گذشته، بیش از 6 درصد تلفات انسانی کشور ناشی از زلزله بوده است (رنجبر و همکاران، 1385: 86). بر این اساس، ارتقای تاب آوری و کاهش خطرات آن باید به طور فزاینده ای در دستور کار برنامه ریزان و سیاست مداران قرار گیرد. شهر زنجان نیز مستثنی از این قاعده نبوده و با قرار گیری در کنار گسل سلطانیه و گسل شمال استان زنجان و وجود بافت‌های متراکم و فرسوده بویژه در بخش مرکزی شهر یکی از آسیب پذیرترین شهرهای کشور ر برابر زلزله بوده که بایستگی بیش از پیش پرداختن به مسئله آسیب پذیری و ارتقای تاب آوری را بیش از پیش مطرح می‌سازد.

3-1- اهداف پژوهش

- شناسایی میزان آسیب­پذیری کالبدی بخش مرکزی زنجان

- بررسی میزان تاب­آوری بخش مرکزی در برابر زلزله

- شناسایی مولفه­های تاثیر گذار بر تاب­آوری محلات

4-1- پیشینه پژوهش

تویگ (2007) در مدل خود رویکردی سیستمی به تاب­آوری اجتماع دارد و معتقد است که تاب آوری اجتماع ظرفیت پیشبینی، به حداقل رساندن و جذب تنش­های بالقوه یا نیروهای مخرب از طریق استقامت یا سازگاری، مدیریت یا نگهداری کارکردها و ساختارهای اصلی در طی مخاطره یا بعد از آن، و بازیابی بعد از رویداد است. او پنج عرصه بن مایه ای برای عمل در یک اجتماع تاب­اور در برابر مخاطره مشخص می­سازد که شامل: ارزیابی ریسک، دانش و آموزش، مدیریت ریسک، و کاهش آسیب پذیری و آمادگی و واکنش به بلایا است(Twigg, 2007). رفیعیان و همکاران در پژوهش خود تاب­آوری را از مهم­ترین موضوعات برای رسیدن به پایداری ذکر نموده است. در نهایت ترکیبی از مدل [1]DROP کاتر و [2]CBDM را جهت تاب­آوری جوامع محلی ذکر می­نماید(رفیعیان و همکارن، 1389). الکساندر در سال 2011 در پزوهش خود با عنوان "تاب آوری در برابر زلزله: پیشنهاداتی عملی برای مدیران و برنامه ریزان" ضمن تعریف عملیاتی از تاب آوری و مفاهیم مربوطه همچون آسیب پذیری در برابر زلزله، مواجهه و ظرفیت بر این باور است که ارتقای تاب آوری مستلزم کنشی جمعی است که همه ذینفعان در آن مشارکت دارند (Alexander, 2011). بهتاش و همکاران در مقاله­ای با عنوان ارزیابی مولفه­های تاب­آوری در کلانشهر تبریز تاب­آوری را در ابعاد زیرساختی، ساختاری – کالبدی، اجتماعی – فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی مورد ارزیابی قرار داده است. نتایج پژوهش گویای آن است که کلانشهر تبریز دارای سطح پایینی از تاب­آوری است و بعد اجتماعی – فرهنگی مهم­ترین عوامل موثر در افزایش تاب­آوری این کلانشهر است(بهتاش و همکاران،1392: 45-34). نیکمردنمین و همکاران در پژوهش کاهش خطرات زلزله با تاکید بر عوامل اجتماعی تاب­آوری شاخص­های سطح آموزش، دلبستگی به مکان و وجود برنامه­هایی برای بهبود وضعیت مشارکت، اطلاع­رسانی مخاطرات، درک و دانش عمومی از خطر را در منطقه مورد پزوهش مطلوب ارزیابی می­نماید و شاخص­های نحوه نگرش ساکنان به مقوله خطر و وضعیت گروه­های خاص به توجه یشتری نیاز دارد(نیکمردنمین و همکاران،1393: 20).

5-1- سوال­ها

1- آسیب­پذیری کالبدی بخش مرکزی شهر زنجان در برابر زلزله به چه میزان است؟

2- میزان تاب­آوری در بخش مرکزی شهر زنجان به تفکیک محلات چگونه است؟

3- مهم­ترین عوامل موثر در کاهش آسیب پذیری و افزایش تاب آوری در برابر زلزله به تفکیک محلات در بخش مرکزی شهر زنجان کدامند؟

6-1 فرضیه­ها

1- به نظر می­رسد آسیب­پذیری بخش مرکزی زنجان با توجه به بافت فرسوده زیاد آن بالا باشد.

2- به نظر می­رسد میزان تاب­آوری در سطح پایینی قرار دارد.

3- عوامل موثر در کاهش آسیب پذیری و افزایش تاب آوری در برابر زلزله در محلات هدف پژوهش متفاوت است.

7-1- روش پژوهش

روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و به لحاظ هدف کاربردی است. ابتدا محققیق اقدام به شاخص­سازی جهت شناخت ابعاد تاب­آوری نموده و سپس جهت سنجش میزان آسیب­پذیری محله از بعد کالبدی با استفاده از نظر 14 کارشناس از مدل تحلیل سلسله مراتبی AHP استفاده شده است. همچنین جهت سنجش میزان تاب­آوری در بخش مرکزی شهر زنجان علاوه بر نظر کارشناسان از نظر ساکنان محلات بخش مرکزی شهر با استفاده از توزیع پرسشنامه در میان آنها بهره گرفته شده است. ابتدا از میان هشت محله­ی مورد مطالعه به صورت نمونه­گیری تصادفی محله­های سعدی وسط، دروازه ارک و قیر باشی انتخاب شده است. سپس بر اساس فرمول کوکران با توجه به جمعیت آنها حجم نمونه انتخاب شده است. با توجه به استفاده از نمونه­گیری تصادفی می­توان نتایج گرفته شده از محلات را به کل محدوده مورد مطالعه تعمیم داد. بنابراین براساس جمعیت محلات برای محله­ی سعدی وسط 365 نفر و برای محله دروازه ارک 355 نفر همچنین برای محله قیرباشی 345 نفر به عنوان حجم نمونه انتخاب شده است. جهت روایی پرسشنامه از نظر اساتید و متخصصین و برای سنجش پایای آن از آلفای کرونباخ که ضریب آن 798/0 است که بیانگر پایایی بالای پرسشنامه است بهره گرفته شده است. در بررسی متغیرهای پژوهش و ارتباط میان آنها از آزمون­های پارامتریک پیرسون، جهت میزان تاثیرگذاری ابعاد تاب­­آوری در کاهش اثر بحران از آزمون رگرسیون چندگانه استفاده شده است.

8-1- معرفی محدوده مورد مطالعه

بخش مرکزی شهر زنجان از سمت جنوب به کمربندی جنوبی، از شمال به خیابان بعثت، از شرق به میدان آزادی و خیابان جمهوری و از غرب به میدان و خیابان 15 خرداد منتهی می‌گردد. این غالباً مرکزیت تجاری و تعاملات مختلف را در مقیاس شهری و فراشهری در برمی‌گیرد. بر اساس سرشماری سال 1390 در این محدوده 30520 نفر در قالب 9602 خانوار زندگی می‌کنند(مرکز آمار ایران، بلوک‌های آماری شهر زنجان، 1390). بخش مرکزی در منطقه یک شهرداری زنجان قرار گرفته است و شامل هشت محله به شرح زیر است.

 

جدول 1- جمعیت و ویژگی­های کالبدی محلات بخش مرکزی شهر زنجان

نام محله

جمعیت

مساحت (متر مربع)

تراکم (نفر در هکتار)

حسینه کدی ار بازاری

5505

318800

55/98

قیصریه – محله بازار

1205

237202

8/50

زینبیه

3058

313100

66/97

سعدی وسط

7312

612612

36/119

قیر باشی

3419

317400

72/107

مسجد یری - دباغلر

7400

656000

80/112

یوخاری قبرستان

1745

402300

37/43

دروازه ارک

4703

588728

80/212

منبع: امارنامه شهرداری زنجان، 1390

مساحت این محدوده برابر با 345 هکتار از کل اراضی شهر و جمعیت آن 34347 نفر است. حدود 65 درصد از کاربری­ها مسکونی و حدود 30 درصد کاربری­ها تجاری – اداری می­باشند که دلیل آن وجود بازار قدیمی در این محدوده است.

2- چارچوب نظری

اصطلاح تاب آوری یک قرن پیش شکل گرفته و بعدها از رشته‌های مکانیک و آزمون مواد، به دیگر حوزه‌ها انتقال پیدا کرده است (Hoffman, 1948). تیمرمن (1981) احتمالاً نخستین کسی است که از مفهوم تاب­آوری در مورد مخاطرات و بلایای طبیعی استفاده نمود. از دیدگاه او تاب آوری در برابر مخاطره "میزان ظرفیت یک سیستم یا بخشی از ظرفیت یک سیستم برای جذب و بازیابی به هنگام و بعد از یک واقعه زیان بار" است (Klein,1998:260). این مفهوم در دهه 2000 به طور گسترده ای در رشته کاهش ریسک مخاطره[3] به کار بسته شد و تعاریف مختلفی از تاب­اوری ارائه گردید که جنبه مشترک در همه رویکردهای تاب­آوری توانایی ایستادگی و واکنش مثبت به فشار یا تغییراست. برای نمونه، میلتی (1999) معتقد است که تاب آوری محلی در برابر مخاطرات به این معنی است که آن‌ها بدون متحمل شدن ویرانی­های گسترده، ، کاهش بهروری، یا تنزل کیفیت زندگی و بدون نیاز به یاری گسترده از بیرون، قادر به ایستادگی در برابر رخدادهای طبیعی خشن باشند (Mileti,1999:49). از تعاریف بسیار رایج تاب آوری مربوط به [4]UNISDR در سال 2009 است که عبارت است از "توانایی یک سیستم، اجتماع یا جامعه مواجه شده با مخاطره برای استقامت، جذب و تطابق با آن و بازیابی از اثرات مخاطره به شیوه ای کارامد و بهنگام از جمله از طریق حفظ و بازگردانی ساختارها و کارکردهای پایه ای اساسی آن(UNISDR,2009). تویگ (2007) در مدل خود رویکردی سیستمی به تاب­آوری اجتماع دارد و معتقد است که تاب آوری اجتماع ظرفیت پیشبینی، به حداقل رساندن و جذب تنش­های بالقوه یا نیروهای مخرب از طریق استقامت یا سازگاری، مدیریت یا نگهداری کارکردها و ساختارهای اصلی در طی مخاطره یا بعد از آن، و بازیابی بعد از رویداد است. او پنج عرصه بن مایه ای برای عمل در یک اجتماع تاب­اور در برابر مخاطره مشخص می­سازد که شامل: ارزیابی ریسک، دانش و آموزش، مدیریت ریسک، و کاهش آسیب پذیری و آمادگی و واکنش به بلایا است(Twigg, 2007). نوریس و همکاران (2008) تاب آوری اجتماع را فرآیند و نه یک برآیند می­داند که ناشی از چهار مجموعه اصلی از مولفه­ها و ظرفیت­های سازگاری است : 1- توسعه اقتصادی، 2) سرمایه اجتماعی 3) ارتباطات و اطلاعات 4- کفایت اجتماع(Norris,2008:138).

باکل و دیگران (2003) تعدادی از اصول را برای تاب­آوری بر می‌شمارند: اجتماعات باید حکمروایی خوب داشته باشند و سیاست‌ها باید نیازها و آرمان‌های اجتماع را منعکس سازد، باید منابع کافی (مالی، دانش و مهارت‌ها) وجود داشته باشد، تغییرات در اجتماعات تاب آور اجتناب ناپذیر است و آن‌ها نیازمند اتخاذ سازوکارهایی برای تغییر و سازگاری می‌باشند(Buckle et.al.2003:42-46). باکل (2006) مولفه­هایی همچون دانش مخاطرات،